İNŞAAT TRENDY / Şantiye Organizasyonunda Binaların İşlevsel Özellikleri ve Optimum Konumlandırılması

1. GİRİŞ
Proje ünitelerinin inşa edileceği yerlere “şantiye” denir. Şantiyenin yer seçimi ve büyüklüğü, kapsadığı tesislerle birlikte şantiye araç ve gereçler listesi, projenin tipi, büyüklüğü ve yerel koşullara göre her projede değişiklik gösterebilir.

Bir şantiyenin planlanmasına geçmeden önce şantiyenin çalışılan ve yaşanan bir yer olduğunu göz ardı etmemek gerekir. Şantiyede yapılan çalışmaların çeşit ve özelliklerine göre yer alması gereken her türlü tesis de şantiyede bulunmalıdır. Yönetim binaları, ambarlar, atölyeler, servis yolları, malzeme ocakları, laboratuarlar, yardımcı tesisler v.b. yerler bu çalışma düzenine göre yapılır. Ayrıca, içinde yaşanılan yer olarak çalışanların gereksinimlerini karşılayacak sosyal ve sıhhi tesisler, lojman ve işletmeler de bulunmalıdır.

Bu tip tesislerin büyüklüğü çalışan işçi sayısına ve bölge koşullarına göre değişmektedir. Şantiye kuruluşunun planlanması aşağıdaki bilgilerin elde edilmesi ile başlar;

• Şantiye tesislerinin kurulacağı yerin tespiti,
• Çevre koşulları,
• İklim şartları,
•Kullanılacak makine, ekipman ve vasıtaların miktar ve büyüklüklerine göre atölye kapasitesi ve park sahalarının belirlenmesi,
• Stok ve ambarların gerekli malzemeye göre kapasite ve büyüklüklerinin tayini

Bütün bu bilgiler; şantiye ve çevresini dolaşarak, ihale hesapları incelenerek, işveren tarafından verilen dokümanlardan ve ilgili devlet dairelerinden temin edilir ve bunların ışığında şantiye kuruluş şeması ve sonrasında detaylı planları çizilir.Şantiye planlaması, geçici bir tesisi oluşturmak amacıyla da yapılsa iyi etüt edilmesi gereken bir konudur.

Tipi ve büyüklüğü ne olursa olsun tüm şantiyeler için şantiye ofisi, araç ve gereç malzeme depoları, işçi barınakları, yemekhane, araç giriş-çıkış kontrolü gerekli yapılanmalardır. Bunların projenin vaziyet planı da dikkate alınarak yerlerinin seçimi, şantiye içi dolaşım açısından önemlidir.

Şantiye düzenlemesinin ilk aşamasında, üretim sonuna kadar ihtiyaç duyulan şantiye binalarının, yapı yerleri dışına kurulması sağlanır. Daha sonra, proje yolları ile şantiye yollarının birleştirilme imkânlarının araştırılması ve özellikle vinçler gibi kaldırma araçlarının kuruluş yerlerinin belirlenmesi gerekir. Mimari projelerde, bina boyutunda yapılacak inceleme sonucunda, varsa binalarda kullanılan hazır yapı parçalarının ebatlarının belirlenmesi, taşımada ne tür araçların kullanılacağının ve buna bağlı olarak da yol oluşumlarını kesinleştirilmesi gereklidir. Üretim aşaması göz önüne alınmadan verilen tasarım kararları uygulamayı zorlaştırabilir, bazen gerekli araçların çalışması imkânsız hale gelebilir.

Detaylı hazırlanmış bir şantiye projesi hem şantiyenin kurulma süresini kısaltır hem de yerleşim rastgele yapılarak çeşitli aksaklıkların doğması önceden engellenmiş olur. Bu konuda, şantiye binalarının, malzeme depolarının ve çeşitli amaçlarla ayrılması gerekli alanların projede yerleri iç sirkülasyon dikkate alınarak belirlenmesi gerekmektedir.

Bu çalışmada şantiye binaları ve bu binaların işlevselliğini arttıracak optimum özellikler kısaca ele alınmıştır.

2. ŞANTİYE BİNALARINDA İŞLEVSEL ÖZELLİKLER VE YER SEÇİMİ
Şantiyede yapılan her hareket bir işçilik ve dolayısıyla bir gider olduğu için, bina yerlerinin tespitinde; bu alanların bağlantılı olduğu iş yeri ve üniteler arası mesafeler iyi düşünülüp gereksiz taşımalara engel olunmalıdır..

Genellikle şantiye binaları işin bitiminde sökülür. Bazı gereçler ikinci bir defa kullanılamaz. Bazıları da fazla zayiat verdikten sonra kullanılır. Bu türlü israfa mani olmak için mümkün mertebe yapılacak binalar tipleştirilir. Yani kırmadan sökülebilecek ve başka bir şantiyeye taşınıp aynı amaçla kurulabilecek sistem düşünülmelidir. Bu konuda prefabrike mobil yapı ve alt sistemler tercih edebilir. Bu başlangıçta biraz masraflı olursa da malzemeyi uzun süre kullanabilme imkânının hazırlanabilmesi, sökülme, taşınma ve tekrar kurulma sürelerinin kısaltılması işletme için büyük ekonomi sağlar. Şantiye binaları planlanırken, yapılacak binaların ileride iş sahibine kullanmak amacıyla devredilebileceği de düşünülebilir.

Şantiye binaları deprem yönetmeliği, iş kanunu ve güvenliği şartlarına uygun olarak yapılmalıdır. Binanın özelliğine göre ısıtma-soğutma tertibatı düşünülmeli, sağlık koşullarına uygun ölçü ve şekilde dizayn edilmelidir. Örneğin üzeri akan, soğuk, dar bir bina, onu kullananların morali ve dolayısıyla da iş gücüne olumsuz etki yapabilir.

Sayıları-ölçüleri ve çeşitleri şantiyenin büyüklüğüne göre değişebilen şantiye binaları, kullanıldıkları işe göre genel olarak aşağıdaki gibi gruplandırılabilirler:
· Bürolar
· Lojmanlar
· İşçi yatakhaneleri
· Sağlık binaları
· Atölye binaları
· Garaj ve sundurmalar
· Kafeterya, mescit, kantinler ve fırın
· Depo ve ambarlar
· Otoparklar

    - 2.1. Bürolar
Büyük şantiyelerde kontrol teşkilatı ve müteahhit firma için bürolar yapılır. Bu binalarda müteahhidin veya kontrol teşkilatının elemanları çalışır. Bürolar planlanırken, şantiye şartlarına bağlı olarak yer ve boyutları değişmekle beraber, tasarımda tek kişilik bürolar ortalama 12 m2 çok kişinin kullandığı bürolar ise kişi başına en az 3 m2 alan hesaplanmak koşuluyla planlanmalıdır.

Boyutlarının yanı sıra ısıtma ve havalandırma tertibatının bulunmasına ve büro şefi için ayrılacak odanın diğer personelin çalışma yerini görebilecek durumda olmasına dikkat edilmesi gerekir. Ayrıca bu binalarda bütün personel kapılarının koridora bakması da işlevsellik açısından önem arz etmektedir. Büro binaları şantiye yerleşim planındaki konumu açısından değerlendirilecek olursa bu tür binaların şantiye girişine yakın bir yerde olması en iyi çözüm olarak görünmektedir.

    - 2.2. Lojmanlar
Şehirden çok uzak şantiyelerde, devamlı şantiyede kalmak zorunda olan evli ve bekar personel için yapılan geçici konutlardır.

Yapılan inşaatın gereği bazen iş bittikten sonra iş sahibi kişi veya idarenin personeli tarafından kullanılmaya devam edilebilir. Lojmanlar tek katlı veya çok katlı olabilir. Sayıları kullanacak personele göre tespit edilebilir. Şantiye alanından biraz uzak ve sakin yerlerde yapılması kullanım amacına daha uygundur.

    - 2.3. İşçi Yatakhaneleri
İşçilerin soyunup giyinme, dinlenme, temizlenme ve yatmaları için yapılan binalardır. Sayıları ve büyüklükleri kullanılacak işçi sayısına göre tespit edilir. İşçi binalarında, çalışan işçilerin yatırılmasına yetecek kadar karyola veya ranza bulunur. Ranzalar için bir koğuş düzenlenir. Bu tip binalarda mutfak, banyo ve wc ye ek olarak işçilerin ekipmanlarını koyacakları bir deponun mutlaka bulunması gerekir. İşçi yatakhaneleri şantiye planında konumlandırılırken çalışma alanına ulaşımı kolay ve işçilerin dinlenirken çalışma alanının gürültüsünden rahatsız olmaması için çalışma alanından yeterli düzeyde uzak olmasına dikkat edilmelidir.

    - 2.4. Sağlık Binaları
Sağlık binaları grubunda revir, ilk yardım binası v.b. binalar bulunur. Büyük yerleşme yerlerinden uzak ve büyük şantiyelerde revir binası yapılması gerekir. Bu binalarda pansuman odası, ilk yardım odası, sağlık memuru odası, depo ve wc bulunmalıdır. Şantiyedeki işçi sayısı göz önünde bulundurularak yeterli sayıda hastayı kabul edebilecek büyüklükte olmalıdır. Ayrıca şantiyedeki çalışma alanından ve gürültüden uzak yerde konumlandırılmalıdır.

    - 2.5. Atölyeler
Şantiyede sıcak ve soğuk demircilik işlerinin, doğramanın ve araç tamirlerinin yapıldığı çeşitli atölyeler bulunur. Atölye yerleri planlanırken atölyenin ilgili olduğu gereç depolarına yakın olması ve gereçlerin atölyeye kolay ulaşmasına imkan sağlayacak konumda olması gerekir. Atölye etrafında araçların kolay yanaşma ve manevra yapabilmesi için gerekli mesafeler ayarlanmalıdır. Doğrama atölyeleri kereste deposu yakınında ve sıcak demir işleri atölyesinden uzak olmalıdır.

    - 2.6. Otoparklar ve Sundurmalar
Arızalı araçları muhafaza etmek faal araçları çalışma saatleri dışında belirli yerlerde toplamak amacıyla garaj ve sundurmalar yapılmalıdır. Otoparkların şekil ve boyutları şantiyede kullanılan araçların tür ve miktarına bağlı olarak değişir. Otoparklar açık veya kapalı yapılabilir. Otoparklarda şoför odası, yedek parça ve takımların konulacağı bir depo ve genel amaçlı bir oda bulunmalıdır. Otoparklar genellikle şantiye girişine yakın, aynı zamanda giriş-çıkışa ve şantiye içindeki trafiğe engel olmayacak şekilde konumlandırılır.

    - 2.7. Depo ve Ambarlar
Şantiye, giriş yoluna yakın ve gereğinde malzemeleri taşıtla içeri alabilmek için kapıları geniş ve önleri rampalı yapılmalıdır. Uygun havalandırma sağlanmalı, yangın ve hırsızlığa karşı önlemler alınmalıdır. Giriş ve çıkış olmak üzere iki genel kapı düşünülmelidir. Patlayıcı maddeler için mutlaka ayrı bir ambar yapılmalı ve bu ambar diğerlerinden ve yerleşme yerlerinden uzakta olmalıdır. Malzemeler özelliklerine göre konulmalı ve genel tartı işlemleri için bir baskül yeri ayarlanmalıdır.

3. SONUÇ
İnşaat projelerinin uygulanması için hazırlanan ve proje işleyişinin en önemli ayağını oluşturan şantiyelerin kurulumu ve işletimi büyük özen gerektirmektedir. Şantiyeler çeşitli kalıcı veya geçici binalardan oluşur. Binaların konumlandırılması ve şantiye yerleşim planının hazırlanması çok dikkat gerektiren bir konudur. Bu konuya yeterli düzeyde önem verilmesi şantiye işleyişinde işçilerden yüksek performans alınması, şantiyedeki işlerin aksamadan ilerlemesi gibi birçok faktörü etkilemektedir. Çalışma kapsamında yapılan araştırmalarda elde edilen literatür bilgileri özetlenecek olursa; şantiyede hiçbir bina sadece bulunması gerektiği için yapılmamalı, bazı teknik özellikleri iyi analiz edilerek kullanım amacına göre yapılmalı ve doğru konumlandırılmalıdır.

KAYNAKLAR
1. Türesoy, M.,.“Yapı Üretiminde Süre Tahmini'', Yüksek Lisans Tezi,İ.T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul,36(1993)
2. Kaya, E., , “Yapı Üretim Aşamasında Kaliteyi Etkileyen Faktörler ve İşgücünün Önemi'', Yüksek Lisans Tezi, İ.T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul,58(1999).
3. Boydaş, E., S., “Yapıda Kalite Ve Üretim Kalitesizliğinin Maliyeti” Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yapı Eğitimi Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi 2007. Ankara
4. Tülbentçi, T.,“Yapı üretiminde Toplam Kalite Yönetimi ve Kerpiç Yapı Üretiminde Uygulanması'', Yüksek Lisans Tezi, İ.T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul,67-96( 1998).
5. Özdemir, İ., “Yapı Yönetimi Ve Şantiye Tekniği Ders Notları” T. C. Osmangazi Üniversitesi Eskişehir Teknoloji Eğitim Uygulama Ve Araştırma Merkezi Yayın No: TA 97 003 İÖ
6. Ekinci, C., E., “Yapı Ve Tasarımcının İnşaat El Kitabı - Bordo Kitap”, Üniversite Kitabevi. 2005.
7. Arslan, M., “Yapı Teknolojileri 1” Seçkin Yayıncılık, 2008.
8. Birecikli, B., M., “Şantiye Tekniği ve Şantiyede İş Güvenliği” Birsen Yayınları, İstanbul. 2007.